Fiillerde Çatı


              Fiillerin özneye ve nesneye göre aldıkları durumlara ve gösterdikleri özelliklere ÇATI denir.

Not: Çatı konusu fiillerle ilgilidir. Yüklemi isim olan cümlelerde çatı aranmaz. 

A- Nesnesine Göre Çatılar: 

1- Geçişli Fiiller 
2- Geçişsiz Filer 
3- Oldurgan Fiiller
4- Ettirger Fiiller 

B- Öznesine Göre Çatılar

1- Etken
2- Edilgen
3- Dönüşlü
4- İşteş


A- Nesnesine Göre Çatılar:

1- Geçişli Fiiller: 

Nesne alabilen fiillere “Geçişli Fiiller” denir. Yüklem “ne, neyi, kimi” sorularına cevap verir.

Aramak (Onu aramak, olur)
Biçmek
Bulmak
Sormak
Anlatmamak
Oyalamak

Bütün şiirlerini bu kitapta toplamış.
Artık bu konuyu düşünmek istemiyorum.
Anneme onu çok sevdiğimi söyledim.

2- Geçişsiz Fiiller: 

Nesne almaya fiiller “Geçişsiz Fiiller”denir. Yüklem “ne, neyi kimi” sorularına cevap vermez.

uyumak (onu uyumak, olmaz)
acımak
kalmak
yetişmek
susmak
yatmak

Haberi alınca çok üzüldük.
İki saat kadar dinlendiler.
Bütün gün yattı, artık kalksın.

3- Oldurgan Fiiller:

Geçişsiz fiillerin “-r, -t, -dır” ekleriyle geçişli duruma getirilmesidir.

Geçişsiz / Geçişli (Oldurgan)
Durmak- durdurmak
Susmak- susturmak
Uçmak- uçurmak
Uyumak- uyutmak

Anlattığı fıkralara herkes güldü. (Geçişsiz)
Anlattığı fıkra ile herkesi güldürdü. (Oldurgan)

4- Ettirgen Fiiller

Geçişli bir fiil “-r, -t, -dır” eklerinden birini alarak geçişlilik derecesinin artırılmasıdır. Bu fiillerde işi başkasına yaptırma anlamı vardır.

Son gün çocuklara şiir okuttu.
Yeni gelen gruba çevreyi gezdirdi.
Okula gitmeden önce çocuğa şurup içireceksin.

Uyarı: Ettirgen ve Oldurgan fiilleri birbirinden ayırırken aldıkları “-r, -t, -dır” ekleri çıkarılır ve geride kalan kısmın geçişli olup olmadığına bakılır.

Alıştırmalar


              Aşağıdaki cümlelerin hangilerinde çatı özelliği aranmayacağını söyleyiniz. Çatı özelliği arananlarında nesnelerine göre aldıkları durumu söyleyiniz.

• Evde beni bekleyen bir yığın iş var……………………………………………
• Toplumsal sorunlara karşı çok duyarlıdır. ……………………………………
• Çoktandır size gelmek istiyorduk. ……………………………………………
• Bu işin sonu nereye varacak diye merak ediyoruz. …………………………..
• Ben okurlarımdan sık sık mektup alırım. …………………………………….
• Defterlerin hepsini şu kağıtla kaplat. …………………………………………
• İnsan, aslında her yerde aynıdır. ……………………………………………..
• Gözlerindeki gri dumanın içindeki ışıklar belirdi. …………………………..
• Tek hayali öğretmen olmakmış. ……………………………………………..
• Sayılı gün çabuk geçer. ………………………………………………………
• Hakem göz göre göre penaltıyı vermedi. …………………………………….
• Geçmiş günler hep aklımda. ………………………………………………….
• Evleri altıncı kattaydı. ………………………………………………………..
• Anlatılmaz sende bulduklarımın ektisi. ………………………………………
• Gülmeyi unuttuğu gün ağlamaya başlar insan. ……………………………….
• Beni dinleyip derdime derman olan yok. …………………………………….


              Aşağıdaki eylemleri nesne-yüklem ilişkisi bakımından inceleyelim.

• Ben de onunla gideceğim. ………………………………………..
• Şehrin çöpleri ilerideki dereye atılmıştı. ………………………….
• Lütfen bu iş yerini hemen terk ediniz. …………………………….
• Yahya kemal, hayatı boyunca roman yazmamış. …………………
• Sınıftaki öğrenciler birer öykü yazacak. …………………………..
• Koliyi ablasına aldırdı. …………………………………………….
• Böyle şeyler olacağını sana söylemiştik……………………………
• Camdan baktığında kar yağıyordu. ………………………………..
• Hava güzel olursa yarın pikniğe gideriz. …………………………..
• Kar gibi kürürüm kendi gölgemi. ………………………………….
• Çocuğu iki saatte zor uyuttu. ………………………………………
• Bütün gece bize film izlettirdi. …………………………………….
• Yaşamı boyunca hiç durmadan uğraştı. ……………………………
• Onu havaalanında babası ile karşıladı. ……………………………..
• Tertemiz elbisesini çarçabuk kirletti. ………………………………
• Parayı zamanında ödeyiniz. ………………………………………..
• Kent günden güne gelişiyordu. …………………………………….
• Biz de arama çalışmalarına katılalım. ……………………………..
• Hemen hemen her gün bir kaset çıkıyor. …………………………..
• Bütün köylüler yola dökülmüş. …………………………………….





B- Öznesine Göre Çatılar:

1- Etken Fiiller:

Öznesi “gerçek özne” olan fiiller etken fiillerdir.

Ahu sabaha kadar uyumadı.
Serkan programı hazırlamış.
Soruyu sana soracağını bilemezdim. (gizli özne de gerçek öznedir)

2- Edilgen Fiiller:

Öznesi “sözde özne” olan fiiller edilgen fiillerdir. Edilgen fiillerin yüklemi her zaman –n ve –l eklerini almalıdır.

gidilmek
taşınmak
yazılmak
okunmak

Biberler kurutulmak için ipe dizildi.
Bozulan yemekler çöpe atıldı.

3- Dönüşlü Fiiller:

Yüklemde bildirilen işi yapan özne aynı zamanda yapılan işten etkileniyorsa bu durumdaki fiil dönüşlü çatılıdır. Dönüşlü fiillerin hem öznesi hem de nesnesi olduğu için etken – geçişli fiillerdir.

Fiil kök ve gövdesine getirilen –n ve –l ekleriyle dönüşlü çatılı fiiller yapılır.

Üzülmek
eğilmek
kırılmak
sevinmek

Teyzem düğün için günlerce hazırlandı.
Söylenenlere çok kırıldı.
İki sene önce Cihangir’e taşındı.

Not: Dönüşlü fiillerin öznesi gerçek öznedir, edilgen fiillerin ise sözde öznedir.

4- İşteş Fiiller: 

Fiil tabanına “–ş, -ış, -iş, -uş, -üş,” eklerinin getirilmesiyle oluşturulur. İşteş fiillerde bir işin birden çok özne tarafından birlikte ya da karşılıklı olarak yapıldıkları anlamı vardır.

Kuşlar uçuşuyor.
Çocuklar pastanın karşısına üşüştüler.
Yıllardır haberleşmedik.







Alıştırmalar:

Aşağıdaki cümleleri özne – yüklem ilişkisine göre inceleyiniz. 

• Öğretmenleri bekleme odasına almışlar.
• Evi köşe bucak temizledi.
• Köşede bir otomobil durdu.
• Yazının bir sureti de Yozgat’a gönderildi.
• Belli ki birini bekliyordu.
• Yapraklar erkenden sarardı.
• Siz de bizimle gelseniz.
• Doğum günü için pasta ısmarlandı.
• Çocuğa iyi bakılmıştı.
• İki kardeş simidi bölüştü.
• Öğrendiği konuyu pekiştirdi.
• Maçta iki büyük takım yenişemedi.
• Kuşları yeni yuvalarına alıştırdı.
• Elbise için yeni bir model uyguladı.
• Test sonucunda, yapılan yanlışlar saptandı.
• Telefonun sesi çocuğu uyandırdı.
• Saatin çok geç olduğunu fark etti.
• Yeni okulunda çocuklar hemen kaynaşıverdi.
• Sempatik davranışları onu bize yaklaştırmıştı.
• Bürosunu elden geçirmiş, boyatmıştı.