Anlam İlişkilerine Göre Kelimeler, Eş anlamlı kelimeler

Anlam ilişkilerine göre kelimeler

Merhaba sevgili öğrenciler bu dersimizde kelimeleri anlam ilişkilerine göre ele alacak eş anlamlı yakın anlamlı ve zıt anlamlı kelimelere değineceğiz. Eş anlamlı yada anlamdaş kelimeler ile konumuza giriş yapalım. 

Yazılış ve okunuş bakımından farklı fakat anlamları aynı olan kelimelere eş anlamlı kelimeler denir. Bu tür kelimeler birbirlerinin yerini tutabilir. Eş anlamlı kelimelerin biri genelde yabancı bir dilden alıntıdır. Çünkü farklı kültürler etkileşim içine girdiğinde kelime alışverişin olması da kaçınılmazdır. Türkçe’deki birçok kelimenin arapça ve farsça eş anlamlıları bu etkileşim sonucunda oluşmuştur. kelimelerin eş anlamlı olması farklı anlam alanlarına sahip kelimelerin anlam alanlarının çakışmasına dayanır. 

Eş anlamlı kelimeler örnekleri;

  • Kıymet – değer 
  • cevap – yanıt 
  • sene yıl 
  • medeniyet uygarlık
  • imkan olanak 
  • yoksul fakir 
  • misafir konuk 
  • sınav imtihan 
  • örneklerinde örnek yerine bu kelimenin eş anlamlısı olan misali de kullanabiliriz.

Gördüğünüz üzere türkçede birçok eş anlamlı kelime mevcuttur. Sevgili öğrenciler şunu unutmamak gerekir ki kelimelerin eş anlamlı olması aynı bağlamda kullanılmalarına bağlıdır. Bazı durumlarda eş anlamlı kelimeler birbirinin yerini tutmaz. Mesela delikanlı kelimesi çocukluk çağından çıkmış genç erkek anlamına gelir. “18-20 yaşlarında bir delikanlıydı.” cümlesini “18-20 yaşlarında bir gençti şeklinde de söyleyebilirdim.” gördüğünüz üzere bu bağlam yapısında genç kelimesini delikanlı kelimesinin yerine kullanabiliyoruz. O halde bu kelimeleri bu bağlam yapısı içinde eş anlamlı saymak yerinde olur. Fakat “delikanlı ağlamak yoktur.” cümlesinde delikanlı yerine genç denemez. Şu halde böyle bir bağlam için delikanlı ve genç kelimelerinin eş anlamdan bahsedilemez. 

Anlam İlişkilerine Göre Kelimeler, Yakın anlamlı kelimeler

gelelim yakın anlamlı kelimeleri eş anlamlı görünmelerine rağmen aralarında az çok anlam farkı bulunan kelimelere. Yakın anlamlı kelimeler denir. yakın anlamlı kelimelerde anlamca eşi hiç yoktur. Bu nedenle yakın anlamlı kelimeler gelişi güzel kullanılmamalıdır. Yakın anlamlı kelimeler anlamdaş gibi göründüğü halde birbirinin yerini tamamen tutamaz yani aralarında anlam ayrıntısı bulunur. Bunlar benzer kavramları karşılayan kelimelerdir. “Kardeşim sana küsmüş.” ve “kardeşim sana kırılmış.” cümlelerdeki altı çizili sözcükler yakın anlamlıdır. Fakat aralarında bazı anlam ayrıntısı vardır. 

Bir cümlede kesinlik ve aşırılık anlamı iki cümlede bir esneklik anlamı vardır. Bu örneklerden sonra yakın anlamın anlaşıldığını düşünüyorum. Sevgili öğrenciler yakın anlamlılık bir dilin işlediğini gösterir. Önceleri farklı kavramları bazı kelimeler kullanım alanlarının genişlemesi ile anlam çakışması yaşanır. Dilimizde eş anlama kıyasla yakın anlamlı sözcükler daha çoktur. Yakın anlamlı kelimelerin anlam ayrıntılarını dikkat etmek ve bu kelimeleri buna göre kullanmak gerekir.

Anlam İlişkilerine Göre Kelimeler, Zıt yada karşıt anlamlı kelimeler

sıra geldi zıt ya da karşıt anlam kelimelerine. Zıt ya da karşıt kelimeleri eş anlamlı kelimelerdir. Anlamca birbirinin karşıtı olan kelimelere zıt anlamlı kelimeler denir. Zıt anlamlı kelimeler kullanıldıkları cümlede yer değiştirirse cümlenin anlamı öncekinin zıttı olur.

Zıt yada karşıt anlamlı kelimeler örnekleri;

  • Hayatımda gördüğüm en iyi insansın
  • hayatımda gördüğüm en kötü insansın 
  • geç geldi 
  • erken geldi 
  • bu çanta bana çok ağır geldi 
  • bu çanta bana çok hafif geldi örneklerinde bunu görmektesiniz. 

Sevgili öğrenciler iki mühim veya bir başka deyişle önemli 2 fazla ya da uyarıyla konumuza devam edelim. Türkçe’deki zıt anlamlı kelimeler eş anlamlı ve yakın anlamlı kelimelere nazaran daha sınırlıdır. Yani dilimizdeki çoğul kelimenin zıt anlamı yoktur. Mesela “hiçbiriniz akıllı ya da beklemek” kelimelerinin zıt anlamlısı söyleyemez. Bazılarınız içinden i̇yi de hocam “akıllının zıttı akılsız beklemek kelimesinin zıttı beklememek” değil mi diyor dur. Şimdi sevgili öğrenciler zıt anlamda olumsuz anlamı birbirine karıştırmayalım güzel kelimesinin zıttı çirkin olumsuzu ise güzel değil ifadesidir. Evet sevgili öğrenciler böylelikle eş yakın ve zıt anlamı tamamlamış olduk.

Türkçe ders anlatımları ile ilgili diğer yazımız olan
Fiillerde Çatı (8. Sınıf Türkçe Konu Anlatımı)
yazımızı inceleyebilirsiniz.